Maqomi. 2: Orol-Kaspiy turining zaif qisqarib borayotgan Orol endemik kenja turi.

Tarqalishi. Amudaryo, Sirdaryo, Zarafshon, Qashqadaryo, Surxondaryolarning o`rta oqimlari; o`tmishda — Orol dengizi va unga quyiladigan daryolarning quyi oqimlari. O`zbekistondan tashqarida: Qozog`iston, Qirg`iziston, Tojikiston, Turkmaniston. Kaspiy dengizi havzasida — boshqa kenja turi.

Yashash joylari. Oqar suv havzalarining chuqurligi 23 m, tubi qumli-toshli yoki qumli-shag`alli joylari.

Soni. O`tmishda barcha yashash joylarida ko`p bo`lgan keyingi o`n yilliklarda soni keskin kamayib ketdi.

Yashash tarzi. Turg`un hayot kechiradigan baliq. 4-5 yoshda jinsiy voyaga yetadi. Urchishi — may-iyunda. Serpushtliligi — 12-129 ming uvildiriq atrofida. Suv hasharotlarining lichinkalari, suvo`tlari va jonivorlarning chiriyotgan qoldiqlari bilan oziqlanadi.

Cheklovchi omillar. Daryolar oqimining sun'iy tartiblanishi natijasida tabiiy suv rejimining o`zgarishi, suvning ifloslanishi; turning qayta ko`payish shart-sharoitlarining yomonlashishi sun'iy iqlimlashti-rilgan baliqlarga raqobat qilaolmasligi; brakonerlik.

Ko`paytirish. Ko`paytirilmagan.

Muhofaza choralari. Ovlash taqiqlangan. Boday-To`qay, Qizilqum va Surxon qo`riqxonalarida muhofaza qilinadi. Yashash joylarida ko`paytirinni tashkil qilish va maxsus muhofaza tartibini joriy qilish lozim.

Maqomi. 2: O`rta Osiyo endemik relikt turining zaif, qisqarib borayotgan Sirdaryo va Amudaryo kenja turi.

Tarqalishi.  Amudaryoning yuqori qismidan to dengizga quyilishigacha; Qashqadaryo va Surxondaryo; Zarafshonning o`rta va quyi qismlaridagi suv havzalari; o`tmishda Sirdaryoda ham bo`lgan. O`zbekistondan tashqarida: Qozog`iston, Tojikiston, Turkmaniston. Qirg`izistonda – boshqa kenja turi.

Yashash joylari. Oqar suv havzalarining tubi qumli va toshloq joylari. Loyqa suvda yashaydi.

Soni. O`tmishda barcha yashash joylarida ko`p bo`lgan, keyinga o`n yilliklarda soni keskin kamayib ketdi.

Yashash tarzi. Kam sonli galalar hosil qilib yashovchi daryo balig`i. 3-4 yoshda jinsiy voyaga yetadi. Urchishi — aprel-iyunda. Serpushtliligi —  1,75-42,3 ming uvildiriq atrofida. Jonivorlarning chiriyotgan qoldiqlari va balchiq bilan oziqlanadi.

Cheklovchi omillar Daryolar oqimining sun'iy tartiblanishi natijasida tabiiy suv rejimining o`zgarishi, suvining ifloslanishi; turning qayta ko`payish sharoitlarining yomonlashuvi; kelgindi baliqlar raqobati.

Ko`paytirish. Ko`paytirilmagan.

Muhofaza choralari. Boday-To`qay, Qizilqum va Surxon qo`riqxonalarida muhofaza qilinadi. Turning yashash joylarida maxsus muhofaza tartibini joriy qilish lozim.

24.

Orol tikanagi

Aral Goldside Loach

Sabanejewia aurata (Filippi, 1865)

ssp. aralensis Kessler, 1877

Maqomi. 3: G`arbiy Yevroosiyo turining zaifga yaqin Orol endemik kenja turi. TMXI Qizil ro`yxatiga kiritilgan [DD].

Tarqalishi. Amudaryo, Sirdaryo, Qashqadaryo, Zarafshon daryolarining yuqori oqimidan qo`yi qismigacha. O`zbekistondan tashqarida: Qozog`iston, Qirg`iziston, Tojikiston, Turkmaniston. Boltiq, Egey, Qora, Azov, Kaspiy dengizlari havzalarida - boshqa kenja turlari.

Yashash joylari. Daryo va ko`llarning sayoz qo`ltiqlari, buloqlar. Ulardagi tubi qumoq-balchiqli joylarni afzal ko`radi.

Soni. O`tmishda butun yashash areali bo`ylab ko`p bo`lar edi. Keyingi o`n yil davomida Sirdaryo, Zarafshon va O`zbekistonning janubidagi suv havzalarda sonining uzluksiz kamayib borayotgani kuzatilmoqda.

Yashash tarzi. Daryolar tubida yashaydigan, ba'zan daryo ostidagi qumga ko`milib oladigan baliq. 2 yoshda jinsiy voyaga yetadi. Urchishi - aprel-iyunda. Serpushtliligi - 240-1850 uvildiriq atrofida. Daryo tubidagi mayda umurtqasizlar, suv o`tlari, jonivorlarning chiriyotgan qoldiqlari bilan oziqlanadi.

Cheklovchi omillar. Daryolar oqimining sun'iy tartiblanishi natijasida tabiiy suv rejimining o`zgarishi, suvning ifloslanishi; kelgindi baliqlar raqobati.

Ko`paytirish. Ko`paytirilmagan.

Muhofaza choralari. Tur monitoringini olib borish va yashash joylarida muhofazasini tashkillashtirish lozim.